Monday, May 15, 2017

Total Eclipse - Snippet 2



सूरज को आज ग्रहण लग गया है
एक किरण, शायद आख़री और अकेली
मेरे हाथ में रह गई है

पर मैं घोर अँधेरे में गुम हूँ
अब यह मुझसे नहीं संभलेगी
लो, यह है तुम्हारे हवाले

इसे दूध पिलाना अमन का
और चूरी खिलाना इश्क़ की

और ध्यान रहे
ना पड़े एक भी छाँव
इस ग्रहण की


words of the father
as he leaves his baby
in the arms of a woman
who's nursing her child in her lap



ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅੱਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ
ਇਕ ਕਿਰਨ, ਖੌਰੀ ਆਖਰੀ ਤੇ ਅਕੇਲੀ
ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਈ ਏ

ਪਰ ਮੈਂ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਹਾਂ ਗੁਆਂਚਾ
ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੰਭਲਣੀ
ਲੋ! ਇਹ ਹੈ ਤੁਆਡੇ ਹਵਾਲੇ

ਇਹਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਣਾ ਅਮਨ ਦਾ
ਤੇ ਚੂਰੀ ਖਵਾਣਾ ਇਸ਼ਕ ਦੀ

ਤੇ ਧਯਾਨ ਰਹੇ
ਨਾ ਪਵੇ ਇਕ ਵੀ ਛਾਂ
ਇਸ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੀ

words of the father
as he leaves his baby
in the arms of a woman
who's nursing her child in her lap

Sunday, May 14, 2017

Total Eclipse - Snippet 1


Total Eclipse


A dialog between a man and a woman on Partition 


#1 ज़ख़्म 


मर्द:
क्यों पुराने ज़ख़्म कुरेद रही हो? जो ज़ख़्म भर चुके हैं उन्हें अब छोड़ दो

औरत:
यह ज़ख़्म भरे नहीं है, ना ही कभी भर सकते हैं
इन पर सिर्फ झूठ की पट्टी लगा दी गयी है
यह ढके हुए ज़ख़्म आज तक गीले हैं

पचास साल बाद अब इनसे बॉस आ रही है

मर्द:
कैसी बॉस?

औरत:
नफरत की बॉस
तब भी और आज भी इस बांस को सूँघ कर
गली मौहल्ले में दंगे फ़साद शुरू हो जाते है

और आज कल के अकल्मन्द पढ़े लिखे लोग
नए नए टुकड़े पुराने ज़ख्मों पे लगा रहे हैं

और आज कल के नेता इस बॉस को हवा दे रहे है

मर्द:
तू कह क्या रही है? कहना क्या चाहती है?

औरत:
हटाओ इन टुकड़ों को और बेझिझक देखो इन पुराने ज़ख्मों को
फिर ही
हिम्मत से इनका मरहम, दवा दारु हो सकता है
इन्हे भरा जा सकता है

मर्द:
कैसा मरहम?

औरत:
मरहम - इंसानियत का
पट्टी - समझ की

----

2 बलिदान 

मर्द:
कुछ खून ख़राबा तो होना ही था
आखिर! आज़ादी की लड़ाई बलिदान माँगती है

औरत:
वाह! आज़ादी आपकी और बर्बादी, बलिदान हमारा
यह कैसा इन्साफ है?

मर्द:
बलिदान तो सब को देना पड़ा
ज़मीन, धन, दौलत - सब तो लुट गए
सिर्फ हमारी इज़्ज़त और कौम की इज़्ज़त बच गयी

मर्द:
कैसे बची इज़्ज़त?

मर्द:
हमरी माताओं, बेटिओं और बहनों ने कुँए में छलांग मार दी
बहते दरिया में डूब गयीं
और ज़हर के फांके मार गईं
- शहीद हो गयीं
पर आँच ना आने दी इज़्ज़त पे

औरत:
किसकी इज़्ज़त पे?

मर्द:
खानदान की, कौम की

औरत:
वाह! इज़्ज़त आपकी और शहीदी हमारी
यह कैसी इंसाफ़ी है?

मर्द:
हमने नहीं कहा था की जान दे दो
हज़ारों ने खुद ही जान दे दी
मुसलमानों के हाथों लुटने से बेहतर था

औरत:
तुम मर्दों ने चूड़ियाँ पहनीं थीं?
अपने हाथों ज़हर की पुड़ियाँ बाँटी
अपने हाथों किरपान चलाईं थीं
अपनी ही औरतों पर

अपनी बुज़दिली को ढकने के लिए
औरतों की शहीदी का कफ़न काफ़ी नहीं
जितना चाहो उनकी शहीदी के गुण गाओ
बुज़दिली की शर्म
तुम्हारी आवाज़ की कंपन में अभी भी आती है
और हमेशा आती रहेगी

यह बलिदान तुम्हारी बेटियों से ज़्यादा
तुम्हारी इंसानियत का था

-----

3. सवाल 

मर्द:
देखो! आज़ादी के बाद सब सुख से संभल गए हैं
बेटे गबरू जवान हो गए हैं
और बेटियां सब विवाहित है
हिन्दू मुसलमान एक ही गली में रहते हैं

औरत:
फिर अब भी बेटियां जलती क्यूँ हैं?
अभी भी हम मुस्लमान के हाथ का क्यों नहीं खाते
अभी चाहे मुँह से दुआ सलाम तो होता है
पर रोटी और बेटी ना हम बाँटते हैं
ना ही वोह बाँटते हैं

रब्बा! यह कैसी आज़ादी है?

मर्द:
तुम्हें तो सिर्फ़ सवाल ही सूझते है
तेरे सवालों का कोई जवाब नहीं

औरत:
तुम चाहते हो की मैं सवाल भी बंद कर दूँ ?



written on
7/27/2001




#1 ਜ਼ਖ਼ਮ 


ਮਰਦ:
ਕਯੋਂ ਪਈ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕੁਰੇਦਨੀ ਪਈ ਏ? ਜੋ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰ ਗਏ ਨੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਹੁਣ ਨਾਂ ਛੇੜ

ਔਰਤ:
ਏਹ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ. ਕਦੇ ਵੀ ਭਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ
ਏਨਾ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਝੂੱਠ ਦੇ ਟੋਟੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ
ਇੰਜ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅੱਜ ਤਕ ਗਿੱਲੇ ਹਨ

ਪੰਜਾਂ ਵਰਿਆਂ ਬਾਦ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੋ ਪਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ

ਮਰਦ:
ਕਿਹੋ ਜਹੀ ਬੋ?

ਔਰਤ:
ਨਫਰਤ ਦੀ ਬੋ
ਤਦ ਵੀ  ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ, ਇਸ ਬੋਂ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ
ਗਲੀ ਮੋਹਲਿਆਂ ਵਿਚ ਦੰਗੇ ਫ਼ਸਾਦ ਸ਼ੁਰੁ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ

ਤੇ ਅੱਜ ਕਲ ਦੇ ਅਕਲਮੰਦ ਪਡੇਲਿਖੇ ਲੋਗ
ਨਵੇ ਨਵੇ ਟੋਟੇ ਪੁਰਾਨੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਤੇ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ

ਤੇ ਅੱਜ ਕਲ ਦੇ ਨੇਤਾ ਏਸ ਬੋ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ

ਮਰਦ:
ਤੂ ਕਹਿ ਕੀਂ ਰਹੀਂ ਏ? ਚਾਂਹਦੀ ਕੀ ਏ?

ਔਰਤ:
ਹਟਾਓ ਇਨ ਟੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇ ਬੇਝਿਝੱਕ ਵੇਖੋ ਇਨ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ
ਫੇਰ ਹੀ
ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਰਹਮ ਤੇ ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਹੋ ਸੱਕਦਾ ਹੈ
ਇਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਭਰਿਆ ਜਾ ਸੱਕਦਾ ਹੈ

ਮਰਦ:
ਕਿਹੋ ਜੇਹਾ ਮਰਹਮ ?

ਔਰਤ:
ਮਰਹਮ - ਇੰਸਾਨੀਅਤ ਦਾ
ਪੱਟੀ - ਸਮਝ ਦੀ


----


#2 ਬਲੀਦਾਨ 


ਮਰਦ:
ਕੁੱਛ ਖੂਨ ਖ਼ਰਾਬਾ ਤੇ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸੀ
ਆਖਿਰ ! ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਲਿਦਾਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ

ਔਰਤ:
ਵਾਹ! ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੁਆਦੀ ਤੇ ਬਰਬਾਦੀ ਸਾਡੀ, ਬਲੀਦਾਨ ਸਾਡਾ
ਏ ਕਿਹੋ ਜਿਯਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਹੈ ?

ਮਰਦ:
ਬਲੀਦਾਨ ਤੇ ਸੱਬ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਪਯਾ
ਜ਼ਮੀਨ, ਧੰਨ, ਦੌਲਤ - ਸਬ ਤੇ ਲੁੱਟ ਗਏ
ਸਿਰਫ ਸਾਡੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬੱਚ ਗਈ

ਔਰਤ:
ਕਿਵੇਂ ਬਚੀ ਇੱਜ਼ਤ?

ਮਰਦ:
ਸਾਡੀ ਮਾਂਵਾਂ, ਤੀਆਂ ਤੇ ਬਹਿਣਾ ਨੇਂ ਖੂ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਲਈ
ਵੱਗਦੇ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਰੁੜ ਗਈਆਂ
ਤੇ ਜ਼ਹਰ ਦੇ ਫ਼ੱਕੇ ਮਾਰ ਲਏ
- ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਈਆਂ
ਪਰ ਆਂਚ ਨਾਂ ਆਣ ਦਿੱਤੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ

ਔਰਤ:
ਕੀਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ?

ਮਰਦ:
ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ, ਕੌਮ ਦੀ

ਔਰਤ:
ਵਾਹ! ਇੱਜ਼ਤ ਤੁਆਦੀ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਢੀ
ਏ ਕਿਹੋ ਜਹੀ ਇੰਸਾਫ਼ੀ ਹੈ ?


ਮਰਦ:
ਅੱਸੀ ਨਹੀਂ ਸੇ ਕਿਹਾ ਕੀ ਜਾਣ ਦੇ ਦਿਓ
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪੇ ਹੀ ਜਾਣ ਦੇ ਦਿੱਤੀ
ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਲੁੱਟਣ ਤੋਂ ਤੇ ਬੇਹਤਰ ਸੀ

ਔਰਤ:
ਤੁਸੀ ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਚੂੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਸਣ ?
ਅਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਜ਼ਹਰ ਦੀ ਪੂੜੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ
ਤੇ ਅਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਕਿਰਪਾਨ ਚੁਕੀਆਂ ਸਨ
ਅਨਪੀ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਤੇ

ਅਪਣੀ ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ
ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਕਫ਼ਨ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਰਜ਼ੀ ਉਣਾਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਓ
ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਦੀ ਸ਼ਰਮ
 ਤੂਆਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਕੰਬਣੀ ਵਿਚ ਅਜੇ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ
ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਵੇਗੀ

ਇਹ ਬਲੀਦਾਨ ਤੁਆਡੇ ਤੀਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ
ਤੁਆਡੇ ਇਨਸਾਨੀਯਤ ਦਾ ਸੀ

-----

#3 ਸਵਾਲ 


ਮਰਦ:
ਵੇਖ! ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਦ ਸਬ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੰਭਲ ਗਏ ਨੇਂ
ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੇ ਗਬਰੂ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਏ
ਤੇ ਤੀਆਂ ਵਿਆਈਆਂ ਗਈਆਂ ਨੇਂ
ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕੋ ਗਲੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇਂ ਨੇ

ਔਰਤ:
ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਤੀਆਂ ਬਲਦੀਆਂ ਕਯੋਂ ਹਨ?
ਅਜੇ ਵੀ ਅਸੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਕਯੋਂ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ?
ਅਜੇ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਮੂੰਹੋਂ ਦੁਆ ਸਲਾਮ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਪਰ ਰੋਟੀ ਤੇ ਬੇਟੀ ਨਾਂ ਅਸੀ ਵਟਾਂਦੇ ਹਾਂ
ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਵਟਾਂਦੇ ਹਨ

ਰੱਬਾ! ਏ ਕਿਹੋ ਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ?

ਮਰਦ:
ਤੈਂਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਸਵਾਲ ਹੀ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦੇ ਨੇਂ
ਤੇਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਤੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ

ਔਰਤ:
ਤੁਸੀ ਚਾਹੰਦੇ ਹੋ ਕੀ ਮੈਂ ਸਵਾਲ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਾਂ ?


written on
7/27/2001


Sunday, April 23, 2017

An Open Secret of the Universe

In a coffee shop, I saw two beautiful young lovers stop their conversation in mid sentence and suddenly gaze in each other’s eyes. Their small talk gave way to a moment of silence. And desire punctured the conversation. And there was a moment of silence. They simply gazed for a few seconds. And then the conversation resumed. A fleeting moment of grace. Fueled by desire. 

I wondered. 

This moment they had, how many more of these will they have? how many more where this came from? Will they have another next week? A year from now? when they get married? when their first one is born? at their silver anniversary?
Will they still have it after they have explored every nook and cranny of each other?
When they have had a fight and haven’t gone to bed?
When she is hurt, sick or tired?
When he is on the road, and calls in exhausted?
Will they have it when her hair turns grey, and she gets crow’s feet?
When he goes bald and gets a belly? 

I wondered. 

I’m told that love is an evolutionary response to keep two people of opposite sex together. Bonded beyond the sex. Most people fall in love, few stay in it. Lucky are the two people who encounter it. Like the young couple in the coffee shop. At least they know what is possible - since they lived it for a moment. 

Luckier are those who nurture and fuel the flame, and can keep it ablaze over the years. This is no easy part. Like two plants taking root entwined together, climbing higher, and leaning on each other, two lovers grow and shape one another over the years. The odds are low that two people will grow together, feeding on each other’s best virtues and growing stronger because of it. Family, children and work are the three killers that will likely snuff the flame out. But this is the inner game of marriage. It’s a covenant not visible to others, except in glimpses gleaned by the few people privileged to view the slivers of the sacred bond between a couple. And even then, this glimpse is available only to those who have eyes to see it. 

Millions die without knowing such scared love exists. The lucky few who experience it, hide it in plain sight. Love's the promise of every song, birthday cake, and valentine card. It’s there for all to discover so why tout it? For if one were to tell others - no, it’s real - they would not understand. And if they were to understand, they would long for it. And would it not be cruel if they were to go to their graves with unrequited love? So, those of us who live it, keep it quiet.  

But the luckiest of us all are those who feel the heat of love for eternity. This is when we love so passionately, that we can identify with lovers of generations past - Laila and Majnu, Sassi and Punnu. And we can dream of lovers to come beyond our life time. And, we see the power of love in all others. Everyday in the coffee shop. And on the street side where children play, and in parks where elders hold hands in silence, and in chance encounters of grace among strangers in airplanes and trains. 

Love is an open secret of the universe - known to all, but lived only by a lucky few. Every time I see lovers kiss on screen or in public, my mouth gets salty with your taste. I’m lucky that way. 

Thursday, April 13, 2017

Time


lovers mate
monsoons chase
running streams
dandelions fly

time seeds us all

sand sands
metals fatigue
oceans creak
birds fall from sky

time grinds us all

skin wrinkles
heart stops
breath fades
mitochondria die

time cooks us all

apricots rot
fireflies flicker
dynasties dissolve
species come and go

time mocks us all

galaxies collapse
stars go nova
black holes show
no light no glow

time times us all

yet for
a glance
a murmur
a touch
a quiver

there's time enough for all



Thursday, April 6, 2017

No Skills I Had हुनर एक ना था


हुनर एक ना था
पर होनहार हुए हैं

चौबीस रँग फीके
क्या कलाकार हुए है

सौ गुनाह कर निकले
तब मुआफ़ हुए हैं

चोरों से हैं वाक़िफ़
सो हवलदार हुए हैं

आंखें मूँदे थे हम
चश्मदीद गवाह हुए हैं

जला कर अपना घर
अब बेपरवाह हुए हैं

बिन बुलाए थे आये
मगर मेहमान हुए हैं


4/6/17




Monday, April 3, 2017

An invitation एक न्यौता

एक न्यौता

तेरा पैग़ाम कविता के ज़रिये आया है
एक हक़, एक न्यौता फ़रमाया है

कुछ लफ़्ज़ों की फरमाईश हुई
एक चोरी छुपे ख़्वाहिश हुई

किस लौ से चिराग़ सुलगाया है

ख्यालों की महफ़िल हुई रौशन
वादे जो थे अधजले, उन्हें फिर सुलगाया है

न्यौता जो आया है
सर आँखों तेरा सरमाया है

पर मेरे लफ़्ज़ों की दवात है सूखी
कलम भी कहीं रख कर है छूटी

तेरा पैग़ाम्बर यूँ ताँके है मुँह
किन लफ़्ज़ों से उसे जवाब दूँ
क्या खाली हाथ लौटा दूँ

भूली बिसरी यादों के
कुछ बचे खुचे रँग हैं
एक लम्हे में घोल
इन्हें तस्वीर में सजाया है

अधूरे वादों का क़र्ज़ चुकाया है
तेरे न्यौते को यूँ लौटाया है

4/3/2017


Sunday, May 22, 2016

How Flowers Die

Flowers

We await their arrival
Seed the soil
Water the plants
Invite bees to our garden

We nurture their buds
Walk among their fields
Inhale their bouquet 
With our children

We cut their stems
To fit our glass vases
Arrange them for the pleasure
Of a loved one

We spread their petals
Freshly plucked 
On grooms and goddesses 
In our sanctums 

We paint their colors 
Snap them with our phones
Share their pics in our feeds
To be coveted by millions

We ship them 
In containers across continents
In the dead of winter
So a girl's heart may be won

And after the bloom is off

We toss away the dry ones
Wash away the trodden
Burn the rotten
And sweep away the spotted ones

When they are done
So are we with them

Call this cosmic chakra
Or the karmic logic
Of a third eye

For we fear not
How flowers die